Saç yolma xəstəliyi və ya qaş yolma xəstəliyi olaraq da bilinən Trixotilomania, insanın bədənindəki saç, qaş və kirpik kimi tükləri qoparması ilə xarakterizə olunan psixoloji bir xəstəlikdir. Trixotillomaniya olan xəstələr, zehni dünyalarında yaşadıqları qarışıqlığın ifadəsi olaraq saçlarını, qaşlarını və ya bədənlərinin digər yerlərində olan tüklərini çəkməyə meylli olurlar. Bununla belə, trixotillomania yalnız tük yolmadan ibarət olan bir xəstəlik deyil.

Trixotillomania nədir?

Adətən 4-17 yaşları arasında başlayan və ömür boyu davam edən trixotillomaniya psixiatrik pozğunluğun bir növüdür. Trixotillomania, qısacası, insanın bədənindən tüklərin, xüsusən də saçın, qaşın və kirpiklərin təkrar-təkrar qoparılmasıdır. Bəzi elmi araşdırmalara görə, trixotillomanianın əhalinin təxminən 0,5-2% -də müşahidə edildiyi təxmin edilir. Ancaq xüsusilə saçları, qaşları və kirpikləri tökülən və utancaq olduqları üçün həkimə müraciət etməyən xəstələrin olduğunu nəzərə alsaq, bu nisbət daha da yüksək ola bilər.

Trixotilomanianın növləri

Trixotillomania, insanın saç yolma vərdişindən xəbərdar olub-olmamasından asılı olaraq iki əsas alt sinifə bölünür. Buna görə trixotillomania növləri aşağıdakılardır:

• Fokuslanmış saç yolma: Avtomatik saç yolma edən insanlarda saç yolma vərdişi çox vaxt düşüncələrlə əlaqələndirilir. Başqa sözlə, bu insanlarda saç yolma davranışı bir duyğu, düşüncə və ya başqa bir stimulla əlaqəli ola bilər. Fokuslanmış trixotillomania olan insanlarda saç dartma davranışı adətən diqqəti yayındırmaq, saç dartmaqdan həzz almaq, istirahət, gərginlik və stress kimi müəyyən emosiyalar və düşüncələrlə əlaqədar baş verir.
• Avtomatik saç yolma: Fokuslanmış saç yolma davranışından fərqli olaraq, avtomatik saç yolmada insan öz davranışından xəbərsizdir. Məsələn, bir insan dərs oxuyarkən və ya televizora baxarkən bədənindəki saç və qaş kimi tükləri yolar, ancaq güzgüyə baxanda və ya başqası dedikdə tüklərini yolduğunu anlayır.

Trixotilomaniyanın səbəbləri

Trixotillomanianın səbəbi dəqiq bilinməsə də, bəzi bioloji və ya ətraf mühit amillərinin saç yolma davranışının ortaya çıxmasına təsir göstərə biləcəyi düşünülür. Buna görə əsas trixotillomaniyanın risk faktorlarını aşağıdakı kimi sıralamaq olar:

• Genetik faktorlar: Təsnifatla bağlı ədəbiyyatda müəyyən qarışıqlıq və fikir ayrılığı olsa da, əksər mütəxəssislərin fikrincə, trixotillomaniya obsesif-kompulsiv davranış pozğunluqlarına daxildir. Bəzi elmi araşdırmalar göstərir ki, trixotillomanianın yaranmasına genetik faktorlar təsir edir.
• Digər psixiatrik pozğunluqlar: Bəzi mütəxəssislərə görə, narahatlıq və depressiya kimi başqa bir psixoloji sağlamlıq problemi olanlarda da trixotillomaniyaya rast gəlinə bilər.
• Neyrokimyəvi problemlər: Beyin kimyasının normaldan daha fərqli olması saç yolma xəstəliyinə səbəb ola bilər.
• Stress: Stress trichotillomania inkişafına səbəb ola bilər.

Trixotilomaniyanın simptomları

Trixotilomaniyanın simptomları haqqında danışarkən ağla gələn ilk şey xəstənin öz saçını yolmaq və qoparmaq üçün qarşısıalınmaz bir istək duymasıdır. Eyni zamanda, bu insanlar yalnız baş dərisindəki tükləri deyil, qaşlar, kirpiklər, qoltuqlar və qasıq bölgəsi kimi bədənin digər yerlərindəki tükləri də yolmağa meyllidirlər. Bu saç yolmaq istəyi adətən stresli anlarda daha güclü hiss olunur, lakin insan daha rahat olduqda da baş verə bilər. Buna görə, trixotillomania simptomları aşağıdakı kimi sıralana bilər:

• Bədən tüklərini, xüsusilə saçları, qaşları və kirpikləri yolmaq,
• Tüklərini qopardıqdan sonra rahatlıq hissi,
• Baş dərisində açıqlığın meydana gəlməsi,
• Saçı qopardıqdan sonra yemək (trikofagiya),
• Tüklərin dəridən qoparıldığı nahiyədə ağrı, qızartı və bəzən infeksiya,
• Sosiallaşmaqdan uzaq durmaq.

Trixotillomaniyanın diaqnozu

Trixotilomaniyanın diaqnozda istifadə olunan əsas meyarlar aşağıdakılardır:

• Tüklərin təkrar-təkrar qoparılması nəticəsində baş dərisinin çılpaqlığın meydana gəlməsi,
• İnsan bu davranışından əl çəkməyə çalışması, amma bu vərdişdən əl çəkə bilməməsi,
• Saç, qaş və kirpik yolmasının insanın sosiallaşmasına və gündəlik həyatına təsir göstərməsi,
• Altda yatan sağlamlıq problemi olmadığı halda saç tökülməsinin davam etməsi,
• İnsanın vəziyyətdən xəbərdar olması və bunu düzəltməyə çalışmasına bağlı olan heç bir psixi sağlamlıq problemi olmaması.

Yuxarıda göstərilənlərə əlavə olaraq, bəzi hallarda mütəxəssislər, digər şöbələrlə əməkdaşlıq edərək, xəstənin neyrokimyəvi sağlamlıq probleminin olub olmadığını qiymətləndirmək üçün kompüter tomoqrafiyası kimi görüntüləmə üsullarından da istifadə edə bilərlər.

• Trixotilomaniyanın müalicəsi: Trixotillomaniya müalicəsi insanın yaşadığı simptomların dərəcəsindən asılı olaraq dəyişir. Müalicə prosesində önəmli olan xəstənin həkimin tövsiyə etdiyi müalicəni davam etdirməsini təmin etməkdir. Trixotillomanyia müalicəsində istifadə olunan əsas müalicə üsulları aşağıdakılardır:
• Koqnisyon davranış terapiyası: Bəzi araşdırmalara görə, saç yolma xəstəliyi olan insanların təxminən 70%-də koqnisyon davranış terapiyası ilə müsbət nəticələr əldə etmək mümkündür. Koqnisyon davranış terapiyası insanın bədən tüklərini yolmaq vərdişi ilə bağlı düşüncə və davranış nümunələrini dəyişdirmək məqsədi daşıyır. Bu yolla insanlar saç yolma vərdişinə səbəb olan düşüncə və davranışları dəyişdirməyi və saç yolma vərdişinin öhdəsindən gəlməyi öyrənə bilərlər.
• Diqqətin nəzarət altında saxlanılması: Trixotillomaniya üzərində işləyən mütəxəssislərinin istifadə etdiyi müalicə üsullarından biri də diqqəti nəzarət altında saxlamaqdır. Bu məqsədlə xəstənin saç yolma vərdişinin qarşısını almağa kömək edən bəzi üsullardan istifadə edilir. Məsələn, əllərdə əlcək və başında papaq kimi davranışın qarşısını alınmasına kömək edə biləcək aksesuarların taxılması zamanla saç yolmaq vərdişindən əl çəkməyə kömək edə bilər.
• Vərdişi dəyişdirmək: Vərdişi dəyişdirmək, yəni onu başqa bir vərdişlə əvəz etmək, trixotillomania müalicəsində tez-tez istifadə edilən bir üsuldur. 2014-cü ildə aparılan bir araşdırma göstərir ki, əks terapiya saç yolma xəstəliyinin effektiv müalicəsidir. Əks müalicə üsulunda mütəxəssislər xəstədən özünü müşahidə etməsini xahiş edir və saç yolma davranışını görəndə bunun qarşısını almağa çalışmaq əvəzinə bu davranışını əllərini yumruq kimi sıxmaq kimi başqa bir vərdişlə əvəz etməsini tövsiyyə edir.
• Dərman müalicəsi: Bəzi hallarda mütəxəssislər trixotillomaniya müalicəsi zamanı obsesif-kompulsif pozğunluğu müalicə etmək üçün istifadə olunan bəzi dərmanları təyin edə bilərlər. Ancaq bu gün dərman müalicəsinin saç yolma xəstəliyinin müalicəsində təsirli olub olmadığını göstərən kifayət qədər elmi araşdırmalar yoxdur.

https://www.medicalpark.com.tr/trikotillomani/hg-3155