Özofagus (qida borusu) ağız və mədəni birləşdirən və qəbul edilən qidanın mədəyə ötürülməsindən məsul olan orqandır. İçərisində mədə-bağırsaq sistemi ilə oxşar xüsusiyyətlərə malik toxuma ilə örtülmüş yemək borusu, tərkibindəki əzələ toxumaları sayəsində qidanın daralma və udma refleksi ilə mədəyə keçməsini təmin edir. Özofagus toxuma hüceyrələrinin nəzarətsiz böyüməsindən və şiş hüceyrələrinin inkişafından sonra xərçən xəstəliyi meydana çxır. Qida borusunu təşkil edən toxumalar boyun, qabırğa qəfəsi və qarın nahiyəsində müxtəlif orqanlara bitişik olduğundan və geniş yayılmış limfa damar şəbəkəsinə malik olduğundan, bu bölgədə əmələ gələn xərçəng hüceyrələri aqressiv olub, klinik cəhətdən ciddi xəstəliyə səbəb ola bilir. Buna görə də özofagus xərçəngi yarandığı hüceyrə növünə görə alt qruplara bölünür. Bu baxımdan yemək borusu boyunca aşağıdakı xərçəng növləri müşahidə edilə bilər:

• Skuamöz hüceyrəli karsinoma. Qida borusunun daxili divarını əhatə edən toxumada əmələ gələn xərçənglər bu qrupa aiddir və yemək borusunda ən çox rast gəlinən xərçəng növüdür. Adətən özofagusun baş və orta hissələrində olur.
• Adenokarsinoma (Adenokarsinoma). Bu, özofagus toxumalarının glandular və mədə-bağırsaq traktının toxumalarına çevrilməsindən sonra transformasiya edilmiş hüceyrələr xərçəngə çevrildikdə baş verir. Adətən yemək borusunun aşağı hissəsində, xüsusən də uzun müddət reflü xəstəliyi olanlarda müşahidə edilir.

Özfagus (Qida borusu) səbəbləri

Digər xərçəng növləri kimi, özofagus xərçəngi də müxtəlif əsas risk faktorlarından və ya xəstənin genetik quruluşundan asılı olaraq inkişaf edə bilər. Ancaq özofagus xərçənginin niyə inkişaf etdiyi tam aydın deyildir. Araşdırmalar müəyyən faktorların xərçəngə tutulma riskini artırdığını göstərib. Buna görə aşağıdakı vəziyyətlər insanlarda özofagus xərçəngi inkişaf riskini artıra bilər.

• Ailə tarixi: Özofagusda və ya mədə-bağırsaq sistemi orqanlarında, xüsusilə yaxın qohumlarda xərçəngin olması genetik meyli göstərə bilər.
• Siqaret və Alkoqol İstifadəsi: Siqaret və spirt qəbulu xərçəng riskini ciddi şəkildə artırır, çünki qida borusu toxumalarının qıcıqlanmasına və zədələnməsinə səbəb olur və eyni zamanda genetik səviyyədə xərçəngə səbəb olan mutasiyalara təkan verir.
• Reflüks xəstəliyi: Mədə və ya bəzi hallarda ödün tərkibi özofagusa geri sızdıqda, toxumalar ciddi zədələnir. Uzun müddət reflü ilə zədələnmiş yemək borusu toxuması struktur dəyişikliyinə məruz qalır və mədə-bağırsaq traktının toxumalarına bənzər hal alır. Bu vəziyyət "Barrettin özofagusu" adlanır. Barrett özofagusu, özofagus xərçənginə çevrilmə riski olan bir lezyon hesab olunur.
• Piylənmə: Bədən çəkisinin ideal həddən xeyli yuxarı olduğu hallarda, reflü kimi şikayətlərin artması ilə qida borusu xərçənginə tutulma riski artır.
• Akalazya kimi bəzi yemək borusu xəstəlikləri: Qidaların mədəyə keçidində pozulmalara səbəb olan axalaziya kimi qida borusunun struktur xəstəliklərinin gedişində toxumaların zədələnməsi nəticəsində xərçəngə tutulma riski artır.
• Qida borusunu qıcıqlandıran qidaların qəbulu: Çox isti qida və içkilərin qəbulu yemək borusu toxumasına zərər verir və xərçəngə tutulma riskini artırır.
• Radiasiya: Döş qəfəsinə, boyuna və ya qarın nahiyəsinə yüksək dozada radiasiya verilməsi toxumalarda şiş hüceyrələrinin əmələ gəlməsi riskini artırır.
• Qidalanma: Tədqiqatlar göstərir ki, antioksidant və vitaminlərlə zəngin meyvə və tərəvəzlərin qeyri-kafi istehlakı özofagus xərçəngi ilə əlaqələndirilir.

Özofagus (Qida borusu) xərçənginin əlamətləri

Özofagus xərçənginin simptomlarına xərçəngin yeri və yayılma dərəcəsi daxildir; Şiş toxumasının ölçüsü və ətrafdakı toxumalarla qarşılıqlı əlaqəsi kimi müxtəlif parametrlərdən asılı olaraq dəyişir. Özofagus xərçəngi ilkin mərhələdə heç bir klinik əlamət göstərməyə bilər. Lakin xərçəng inkişaf etdikdə xəstələrdə aşağıdakı simptomlar müşahidə oluna bilər:

• Səbəbsiz və ciddi çəki itkisi,
• Həzmdə problemlər,
• Sinə nahiyəsində və ya qarında yanma, ağıza acı su gəlməsi,
• Udqunmada çətinlik, udulmuş qidanın boğazda ilişib qalması səbəbindən boğulma,
• Bulantı və qusma,
• Yemək borusundan ağıza geri çıxan qidalar,
• Sinə ağrısı,
• Uzun müddət davam edən quru öskürək,
• Tez-tez hıçqırıqlar.

Özofagus (Qida borusu) Xərçənginin diaqnozu

Özofagus xərçənginin qəti diaqnozunun qoyulması patoloji müayinədən asılıdır. Bu məqsədlə ilk növbədə müxtəlif görüntüləmə üsullarından istifadə edilməklə kütlənin yeri, ölçüsü və ətrafdakı toxumalarla əlaqəsi araşdırılır. Daha sonra biopsiya alaraq toxuma diaqnozu qoyulur. Bu baxımdan aşağıdakı üsullar diaqnostika prosesində tez-tez istifadə edilən üsullar sırasındadır.

• Endoskopiya
• Bariumlu özofagus rentgenoqrafiyası
• Kompüterli Tomoqrafiya (KT) və Maqnit Rezonans (MR)
• PET-CT

Özofagus (Qida borusu) Xərçənginin Müalicəsi

Qida borusu xərçəngi üçün planlaşdırılacaq müalicə yanaşmalarında şişin ölçüsü, yeri, yayılması, metastaz varlığı, xəstənin genetik xüsusiyyətləri kimi fərqli parametrlər çox əhəmiyyətlidir. Buna görə də patoloji diaqnoz qoyulduqdan sonra multidisiplinar yanaşma (çox şaxəli yanaşma) ilə müvafiq müalicə üsulları planlaşdırılır. Xəstələrin klinik vəziyyətindən asılı olaraq aşağıdakı müalicə üsulları tək və ya birlikdə tətbiq oluna bilər:

• Cərrahi: Şiş ölçüsünün uyğun olduğu, ətraf toxumalara həddindən artıq yayılmadığı və ya obstruksiya kimi müdaxilə tələb edən klinik əlamətlərə səbəb olduğu hallarda kütlənin cərrahi yolla çıxarılması nəzərdə tutula bilər. Özofagus müxtəlif toxumaları əhatə edən anatomik olaraq uzun bir orqan olduğundan, müalicənin müxtəlif cərrahi elmlərin yanaşması ilə planlaşdırılması lazım ola bilər.
• Kimyaterapiya: Kimyaterapiya cərrahi müalicədən əvvəl, sonra və ya ondan asılı olmayaraq aparıla bilər. Hansı dərmanların veriləcəyi şişin patoloji xüsusiyyətlərinə görə onkoloqlar tərəfindən müəyyən edilir və xəstə üçün fərdi olaraq təyin olunur.
• Radioterapiya: Müvafiq hallarda radioterapiya cərrahi müalicədən əvvəl, sonra və ya ondan asılı olmayaraq tətbiq oluna bilər.
• Ağıllı Dərman Müalicəsi: Şiş hüceyrələrinin patoloji müayinəsi ilə müəyyən edilən spesifik markerlərə həssas olan bioloji agentlərin tətbiqi ilə bədənə tətbiq edilən ağıllı dərman müalicələri, günümüzdə əhəmiyyəti artan və yeni araşdırmalarla ədəbiyyata sürətlə daxil olan bir müalicə sahəsidir.

https://www.medicana.com.tr/saglik-rehberi-detay/15988/yemek-borusu-kanseri-nedir-tedavisi-nasil-yapilir

saytindan tercume