Şizofreniya nədir?

Şizofreniya ən azı bir ay davam edən simptomları olan xroniki psixi sağlamlıq problemidir və çox vaxt ömürlük müalicə tələb edir. Halüsinasiyalar haqqında danışmaq və ya onları həyata keçirmək istisna olmaqla, insanın fəaliyyətində və ya davranışında heç bir problem görünmür. Şizofreniya xəstəliyi baş verən simptomlara görə aşağıdakı növlərə bölünür:

• Katatonik şizofreniya: İnsanın uzun müddət hərəkət etmədən reaksiyasız qaldığı psixomotor vəziyyət.
• Paranoid şizofreniya: Şizofreniyanın ən çox rast gəlinən növüdür. Şəxs halüsinasiyalar və paranoyalar yaşayır.
• Nizamsız şizofreniya: Bu tip şizofreniyada insanlar əlaqəsiz reaksiyalar göstərməyə meyllidirlər.
• Hebefrenik şizofreniya: Bu, insanın depressiya və gecikmə kimi əhval pozğunluqları yaşadığı bir şizofreniya növüdür.
• Rezidual (qaliq) şizofreniya: Xəstələrdə şizofreniya əlamətlərinin demək olar ki, yox olduğu dövrdür. Bu zaman simptomlar azalır, lakin insanın həyat haqqında müsbət düşüncələri olmur.
• Fərqlənməmiş şizofreniya: Diaqnoz qoyulmasına baxmayaraq şizofreniya növü müəyyən edilə bilmirsə, bu tip şizofreniya qəbul edilir.

Şizofreniyanın səbəbləri

Şizofreniyanın dəqiq səbəbi bilinmir, lakin bunun genetik və ətraf mühit faktorlarının birləşməsindən qaynaqlandığı təxmin edilir. Genlər və bir sıra ətraf mühit faktorları arasındakı qarşılıqlı əlaqə şizofreniyaya səbəb ola bilər. Bundan əlavə, psixososial amillər də şizofreniyanın başlanğıcına və gedişinə təsir göstərə bilər. Kişilər və qadınlar eyni dərəcədə şizofreniya xəstəliyinə tutula bilərlər. Ancaq kişilərdə şizofreniya əlamətləri daha erkən görünür. Şizofreniya simptomları birdən başlaya və ya zaman keçdikcə daha qabarıq şəkildə özünü göstərə bilər. Şizofreniya xəstəliyinin bilinən qəti səbəbi olmasa da, şizofreniya ilə əlaqəli bir neçə şərti var. Bu vəziyyətlər aşağıdakılardır:

• qış aylarında doğulmaq
• çox aşağı doğum çəkisi
• doğuş zamanı baş verən ağırlaşmalar
• maddə istifadəsi
• genetik faktorlar
• beyin quruluşu

Şizofreniyanın diaqnozu

Şizofreniya diaqnozu qoymaq üçün çoxlu testlər və yoxlamalar tələb olunur. Bu səbəblə şəxs ilk olaraq psixiatra sövq edilir və əlamətlərinin qiymətləndirilməsi istənilir. Qiymətləndirməyə cari simptomlar, tibbi tarix, ailə tarixi və hər hansı bir maddə asılılığı problemi ilə bağlı suallar daxildir. Şəxsin simptomları haqqında daha çox məlumat üçün ailə üzvü ilə danışmaq da lazım ola bilər. Həkim daha sonra fiziki müayinə keçirə bilər və əsas səbəbləri istisna etmək üçün qan testləri və ya beyin taraması olub olmadığını yoxlaya bilər.

Həkimlər şizofreniya əlamətlərinin insult, beyin zədələri, şişlər və beyin strukturundakı digər dəyişikliklər kimi problemlərdən qaynaqlanmadığından əmin olmaq üçün müxtəlif görüntüləmə üsulları (KT və ya MRT) təyin edirlər.

Eyni zamanda, zərurət yarandıqda, beyindəki elektrik aktivliyi elektroensefaloqrafiyanın (EEQ) köməyi ilə qeydə alına və qiymətləndirilə bilər. Həkimlər bir insanın təsvir etdiyi simptomları və ya davranışları müşahidə edərək şizofreniya və ya əlaqəli xəstəliklərə diaqnoz qoya bilər. Daha sonra aşkar edilmiş simptomlar şizofreniya diaqnozu üçün tələb olunan meyarlarla müqayisə edilir. Diaqnoz qoymaq üçün müvafiq simptomlar ən azı altı ay davam etməlidir. Simptomlar insanın işdə, məktəbdə, evdə və ya sosial sahədə işləmək qabiliyyətində problemlər yarada biləcək qədər şiddətli ola bilər.

Şizofreniya ilə baş verən simptomlar

Şizofreniya xəstələri tez-tez yaddaş, diqqət və problem həll etmək kimi idrak və ya düşünmə bacarıqlarında davamlı çətinliklər yaşayırlar. Şizofreniya xəstəsi olan bəzi insanlar həyatları boyunca dövri olaraq pisləşmə və simptomların remissiyası ilə qarşılaşa bilsələr də, digərləri zaman keçdikcə simptomların tədricən pisləşməsini yaşayırlar. Simptomların şiddəti, müddəti və tezliyi xəstədən xəstəyə dəyişə bilər; lakin ağır psixotik simptomların tezliyi ümumiyyətlə yaşla azalır. Həkimin tövsiyə etdiyi kimi dərman qəbul etməmək, spirt və ya narkotik istifadəsi və stress simptomları artıra bilər.

Şizofreniya simptomlarını mənfi və müsbət əlamətlərə bölmək olar. Mənfi əlamətlər şizofreniya keçirən insanda anormal şəkildə nəyin əskik olduğunu və ya olmamasını ifadə edir. Mənfi əlamətlərə həyat və fəaliyyətlərə, o cümlədən münasibətlərə və cinsiyyətə maraq və motivasiya itkisi, konsentrasiyanın olmaması, evdən çıxmaq istəməmək, yuxu rejiminin dəyişməsi kimi simptomlar daxildir. İlk mənfi simptomların göründüyü mərhələ şizofreniyanın prodromal dövrü adlanır. Prodromal dövrdə simptomlar adətən tədricən görünür və tədricən pisləşir. Bu, çox vaxt insanın daha çox sosial qapalı olmasını əhatə edir. Xəstələr həm də görünüşünə və ya şəxsi gigiyenasına marağını itirə bilər. Mənfi simptomlara aşağıdakılar daxil ola bilər:

• Emosional ifadə qabiliyyətinin pozulması
• Nitq pozğunluqları
• Sosial təmas arzusunun azalması
• Gündəlik fəaliyyətlə məşğul olmaq istəyinin azalması

Şizofreniyanın müsbət əlamətləri adətən ilk kəskin əhval dəyişikliyindən bir neçə il əvvəl görünür. Ətraflı olaraq müsbət simptomlar ola bilər:

• Halüsinasiyalar: Halüsinasiyalar mövcud olmayan şeyləri görmək, eşitmək, qoxulamaq, dadmaq və ya hiss etmək kimi təyin edilə bilər. Ən çox görülən hallüsinasiya səsləri eşitməkdir.
• Psixoz: Psixoz, beynin məlumatı emal etmə tərzinin pozulması səbəbindən reallıqla əlaqənin itirilməsi kimi müəyyən edilə bilər. Psixozlar normal qavrayışlara bənzər təəssüratla canlı və aydındır. Psixoz şiddətli olduqda, insanın gündəlik həyat fəaliyyətini yerinə yetirməkdə problemlər yarada bilər. Psixotik simptomlar səbəbiylə düşüncələr və nitq qarışıq ola bilər. Bu, digər insanların həmin şəxsin nitqini başa düşməsini çətinləşdirir.
• Davranış və düşüncələrdəki dəyişikliklər: İnsanın davranışı qeyri-sabit və gözlənilməz ola bilər. Onun xarici görünüşü və ya geyindiyi paltar başqalarına qeyri-adi görünə bilər. Şizofreniya xəstəsi heç bir səbəb olmadan həyəcanlana, qışqıra və ya söyüş söyə bilər. Düşüncələrinin başqası tərəfindən idarə olunduğuna, onlara aid olmadığına, başqası tərəfindən zehinlərinə yerləşdirildiyinə və sanki birisi düşüncələrini zehnindən çıxarırmış kimi yoxa çıxacaqlarına inana bilərlər.

Şizofreniya Müalicəsi

Müalicə psixiatrın nəzarəti altında aparılmalıdır, lakin həkim, psixi sağlamlıq tibb bacısı, sosial işçi, peşə terapevti və klinik psixoloq da daxil olmaqla müxtəlif psixi sağlamlıq mütəxəssisləri qrupunu əhatə edə bilər. Müalicələr fərdin ehtiyaclarına uyğunlaşdırılır. Şizofreniya adətən hər bir fərd üçün uyğunlaşdırılmış dərmanlar və müalicələrin kombinasiyası ilə müalicə olunur. Müalicədə tez-tez dərmanlara və bilişsel davranışçı terapiyaya (CBT) üstünlük verilir. Hal-hazırda şizofreniya üçün daimi müalicə variantı olmasa da, müxtəlif antipsixotik dərmanlar xəstəliyin kəskin mərhələsində müşahidə olunan psixotik simptomları azaltmaqda təsirli olur və gələcək kəskin hücumların ehtimalını və şiddətini azaltmağa kömək edə bilər. O, həmçinin müalicə vasitəsilə stressin azaldılmasına, məşğulluğun dəstəklənməsinə və ya sosial bacarıqların təkmilləşdirilməsinə töhfə verə bilər. Şizofreniya xəstələri ümumi əhali ilə müqayisədə dərmanlardan sui-istifadə etmə riski daha yüksəkdir. Müalicə variantları aşağıda daha ətraflı müzakirə olunur.

• Dərman müalicəsi:

Dərman müalicəsi şizofreniya üçün əsas müalicə üsuludur. Antipsikotik dərmanlar halüsinasiyalar və paranoid kimi əsas simptomları azalda bilər. Bununla belə, onun normal təsirini göstərməyə başlaması 6 həftə çəkə bilər. Bəzi insanlarda dərmanın yan təsirləri göründüyündən onları daim nəzarət altında saxlamaq vacibdir.

• Psixoterapiyalar: Psixoterapiya insanlara simptomlarını anlamağa və idarə etməyə və öhdəsindən gəlməyin yeni yollarını öyrənməyə kömək edə bilər. Bilişsel-davranış terapiyası kimi psixoterapiya üsulları şizofreniya xəstələrinə xəstəliklərinin öhdəsindən gəlməyə və vəziyyətlərini idarə etməyə kömək edə bilər. Müalicə üçün mövcud olan digər üsullara sənət və dram terapiyası daxildir ki, bu da insana motivasiya itkisinin öhdəsindən gəlməyə və onun simptomlarını tanımağa kömək edə bilər. Səhiyyə təminatçıları həmçinin sosial bacarıqlara kömək etmək və özünə qulluq qaydaları yaratmaq kimi digər sahələrə diqqət yetirən texnikaları tövsiyə edə bilərlər.
• İcma Dəstəyi: Psixi sağlamlıq xidmətləri şizofreniya xəstələri üçün də praktiki dəstək verə bilər. Sabit yaşayış mühiti, dəstəkləyici əlaqələr və mənalı iş və ya fəaliyyət bərpa üçün vacib komponentlərdir. Bəzi şizofreniya xəstələri işə və ya təhsilə qayıtmağa kömək etmək üçün reabilitasiya və bacarıq təliminə ehtiyac duya bilər.
• Xəstəxana Müalicəsi: Bəzi şizofreniya xəstələrinin vaxtaşırı xəstəxanada müalicəyə ehtiyacı ola bilər. Semptomlar nəzarətdən çıxdıqda və ya şəxs evdə idarə edə bilmədikdə kömək etmək üçün xəstəxanaya yerləşdirməyə üstünlük verilir.
• Elektrokonvulsiv terapiya: Elektrokonvulsiv terapiya (EKT) müəyyən dərmanları sınadıqdan sonra simptomlar yaxşılaşmadıqda və şəxsin özünə zərər vermə və ya başqalarına zərər vermə riski olduqda üstünlük verilən müalicə variantıdır. Bu müalicə baş dərisinə tətbiq olunan elektrik cərəyanının istifadəsini və beynin müəyyən hissələrinin stimullaşdırılmasını nəzərdə tutur. Əgər bəzi psixi problemlər yaşayırsınızsa, səhiyyə müəssisəsi ilə əlaqə saxlamağı və dəstək almağı unutmayın.

https://www.anadolusaglik.org/saglik-rehberi/sizofreni-nedir-belirtileri-teshis-ve-tedavisi

saytindan tercume