Xalq arasında “yırtıq” kimi tanınan “Herni”, orqanı təbii boşluqda yerində saxlayan toxuma və ya əzələlərin xaricə yerdəyişməsi, yerindən çıxması və ya protruziya olmasıdır. Yırtıq deyilərkən ağla qarın yırtıqları gəlsə də, lomber disk yırtığı, yəni bel yırtığı, boyun disk yırtığı, servikal disk yırtığı da cəmiyyətdə rast gəlinən hallardır.

İnsanın gündəlik həyatına mənfi təsir göstərən yırtıq daxili orqanların bir hissəsinin, adətən bağırsağın bir hissəsinin təbii mühitdən kənara çıxması, dəri altında şişlik əmələ gətirməsi kimi müəyyən edilir. Bel və boyun yırtıqları fəqərələr arasındakı disklərin təbii vəziyyətini itirməsi nəticəsində baş verir.

Yırtıq növləri

Bir çox növləri və çeşidləri olan yırtıqların ən çox yayılmış növləri; qarın, bel və boyun yırtıqlarıdır. Qarın yırtıqları ümumiyyətlə qasıq, göbək və cərrahi kəsik yırtıqları kimi araşdırılır. Müalicə olunmayan qarın yırtıqları təzyiq səbəbindən zamanla böyüyür və müalicə şansı azalır. Bel və boyun yırtıqları insanın həyat keyfiyyətinə mənfi təsir edərək, hissiyatın itirilməsi, qol və ayaqlarda, həmçinin yırtıq nahiyəsində ağrı və zəiflik kimi əlamətlərlə özünü göstərir.

• Qarın yırtıqları: Qarın yırtıqları qarın divarını təşkil edən əzələlərin və sərt qişaların zəif nöqtədən qarın boşluğundan kənara çıxmasıdır. Ümumiyyətlə qarın divarındakı əzələlərin zəifləməsi nəticəsində qarın boşluğunun bu zəif yerindən orqan və ya toxuma çıxaraq yırtıq əmələ gətirir. Yırtıqlar özbaşına, travma nəticəsində və ya əvvəl keçirilmiş əməliyyat nahiyələrində kəsiklər nəticəsində yarana bilər. Bu yırtıqlar üç qrupda müayinə oluna bilər: qasıq yırtığı, göbək yırtığı və cərrahi kəsik yırtığı.
• Qasıq yırtığı: Bu yırtıq qasıq nahiyəsinin sağ, sol və ya hər iki tərəfində, qarın içi təzyiqin artması nəticəsində yaranan yırtıq növüdür. Kişilərdə sperma kordonunun keçdiyi daxili halqa adlanan qarın ön divarındakı açılış və qadınlarda uşaqlığı yerində saxlayan bağlardan biri olan ligamentum rotundum qarın divarından daha zəif olduğundan, yırtıqlar daha çox bu nahiyədə yaranır. Xroniki qəbizlik nəticəsində həddindən artıq gərginlik, kişilərdə prostat vəzinin böyüməsi, ağır yük qaldırma, sidik ifraz etməkdə gərginlik, astma və xroniki bronxit səbəbiylə davamlı öskürək bağırsağın bir hissəsinin şişməsinə səbəb olan dolayı qasıq yırtığının və qasıq yırtığının ən çox görülən səbəblərindəndir. Bu zəif nahiyənin daxili tərəfində, qarının yuxarı orta nahiyəsində birbaşa qasıq yırtığı meydana gəlir. Burada yırtığın əmələ gəlməsi oxşar səbəblərdən qarın içi təzyiqin artması nəticəsində baş verir. Oğlan uşaqlarında adətən qarın boşluğunda olan xayaların qarın boşluğunda inkişafını başa vuraraq normal yerinə enməsi nəticəsində yaranır, əgər nahiyə böyükdürsə, bağırsaqların bir hissəsi bu nahiyəyə sürüşür və yırtıq əmələ gətirir. Ancaq bağırsaqların sığması üçün kifayət qədər geniş boşluq qalmazsa, mayenin yığılması nəticəsində yırtıq meydana gələ bilər. Yırtıq riski adətən yeni doğulmuş oğlan uşaqlarında müşahidə edilir. Erkən doğulmuş körpələrdə risk daha yüksəkdir. Ailədə yırtıq tarixinin olması və artıq çəki qarın içi təzyiqi artırdığı üçün risk faktorlarıdır. Əvvəllər yırtıq olan insanlarda qasıq nahiyəsinin digər tərəfində yırtıq əmələ gəlmə ehtimalı da vardır.
• Göbək yırtığı: Ana bətnində olan körpənin qidalanmasını təmin edən göbək bağı içində yer alan 3 fərqli damar vardır. Göbək yırtığı, doğuşdan sonra ətrafdakı əzələlər tərəfindən bağlanaraq qüvvətlənən göbək bölgəsinin zəif qalması vəziyyətində meydana gəlir. Körpəlik dövründə meydana gəldikdə, yırtıq, körpənin ağlaması zamanı şişir və görünən hala gəlir. Körpələrdə yırtıq bir neçə il ərzində özbaşına bağlana bilər, ancaq bağlanmazsa cərrahi müdaxilə lazımdır. Göbəyin tam bağlanmadığı və ya həddindən artıq sıxıldığı hallarda yetkinlik yaşına çatmış şəxslərdə göbək yırtığı əmələ gələ bilər. Göbəkdən yuxarı bağırsaqların yuxarı hissəsini və bağırsağın bir hissəsini əhatə edən yağ toxuması yırtıq əmələ gəlməsinə səbəb olur. Yetkin insanlarda yırtıq şikayəti ilə müraciət edənlərin təxminən 8%-də göbək yırtığı olur. Bu, doğum etmiş kilolu qadınlarda, prostat vəzi xərçəngi olan kişilərdə, artıq çəkidən əziyyət çəkən və ya qəfil arıqlayanlarda, ağır əşyaları qaldıranlarda və xroniki öskürəkdən əziyyət çəkən insanlarda baş verir. Görünən bir şişlik və ya deformasiya olmasa belə, bəzi hallarda yırtıq barmaq ilə hiss edilə bilər. Yetkin insanlarda göbək yırtığının yeganə müalicəsi cərrahi əməliyyatdır və yırtıq ilkin mərhələdə və kiçik olduqda əməliyyat etmək daha asandır. Əməliyyat xəstənin vəziyyətindən asılı olaraq qapalı və ya açıq şəkildə həyata keçirilə bilər.
• Cərrahi kəsik yırtığı: Bu yırtıq növü əvvəllər qarın əməliyyatı keçirmiş xəstələrin kəsik yerlərində yaranan yırtıq növüdür. Əməliyyatdan sonra toxumaların kifayət qədər yaxşılaşmaması və illər sonra toxumaların zəifləməsi nəticəsində baş verə bilər. Birdən çox sahədə inkişaf edə bilən kəsik yırtıqları; ayaq üstə durarkən, öskürərkən və ya gərginləşərkən çapıq yerləşdiyi nahiyədə şişkinliklə müşahidə oluna bilər. Ancaq bu tip yırtıq sürətlə böyüyə bildiyi üçün belə bir vəziyyət fərq edilərsə gözləmək lazım deyil. Onun müalicəsi açıq və ya qapalı əməliyyatla aparılır.
• Disk yırtığı: Bel yırtığı kimi də bilinən bel disk yırtığı, onurğa üzərindəki birləşdirici toxumalar arasında inkişaf edir. Onurğaları bir-birinə bağlayan və elastiklik təmin edərək yastıq funksiyasını yerinə yetirən disk kimi tanınan gelə bənzər birləşdirici toxuma qocalıq səbəbindən su itirdiyi üçün funksiyasını itirməyə başlayır. Nəticədə o, öz təbii mövqeyindən kənara çıxaraq disk yırtığı əmələ gətirir. Disk yırtığı daha çox bel nahiyəsində son iki diskdə yaranır və bel ağrısı, ayaqlarda ağrı, zəiflik və uyuşma ilə xarakterizə olunur. Bəzi hallarda yırtıqlar cərrahi yolla müalicə olunur və nəticəyə uyğun olaraq müalicə yenidən təşkil edilir. Bu müalicə üsullarına istirahət, iltihab əleyhinə və ağrıkəsicilər, məşq, fiziki müalicə və steroid inyeksiyaları daxildir. Bütün dərmanlar təyin edildiyi kimi istifadə edilməli və yaxşılaşma olmadıqda yenidən həkimə müraciət edilməlidir. Cərrahi müalicəsinin də tətbiq olunduğu bel yırtıqları qismən diskektomiya və ya diskektomiya üsulları ilə həyata keçirilir. Lokal, spinal və ya ümumi anesteziya ilə edilən əməliyyatlar yırtıq diskdə kiçik bir kəsiklə aparılır. Bəzi hallarda ayaq nahiyəsinə gedən sinir köklərinə təzyiq yarana bilər, bu da güc itkisinə səbəb olur və təcili əməliyyat tələb edir.
• Boyun disk yırtığı: Boyun yırtığı, onurğa üzərindəki fəqərələr və disklər vasitəsilə bir-birinə bağlıdır. Fəqərələr arasında yerləşən gel kimi disklər boyun hərəkətlərinə imkan verir. Bəzi hallarda diskin xarab olması, zədələnməsi və ya qopması nəticəsində xüsusiyyətini və təbii vəziyyətini itirərək fəqərələr arasında çıxır bu zaman sinirlərin və onurğa beyninin keçdiyi kanala doğru sürüşür. Boyun disk yırtığı adlanan bu vəziyyətdə qollarda ağrı, ağrı, hissiyat itkisi və zəiflik meydana gəlir. Nadir hallarda ayaqlarda zəiflik də baş verə bilər. Neyrocərrah tərəfindən diaqnoz qoyulur və müalicə olunur. Diaqnoz üçün ətraflı anamnez alınır, fiziki müayinə və radioloji görüntüləmə aparılır. Çox vaxt xəstə cərrahi müdaxiləyə ehtiyac olmadan fiziki müalicə və dərmanlarla sağalır. Lakin sağalmayan hallarda diskektomiya üsulu ilə cərrahi müdaxilə edilir. Əksər xəstələr əməliyyatdan sonra 24 saat ərzində evə qayıdırlar.

Yırtığın səbəbləri

• Ağır yüklərin qaldırılması
• Uzun müddət ayaq üstə durmaq
• Fiziki gücdən istifadə etməklə ağır iş görmək
• Əməliyyat səbəbiylə əzələ kəsikləri
• Xroniki öskürək
• Qarın boşluğunda mayenin yığılması
• Gərginlik
• Tez kökəlmək
• Hamiləlik

Yırtığın əlamətləri

Yırtıq əlamətləri yırtığın meydana gəldiyi bölgədən asılı olaraq dəyişir. Ümumiyyətlə, qarın nahiyəsində yırtıqlar əzələlərin qopması nəticəsində dəri altında ağrı və şişlik yaradır. Şişkinlik artdıqca, ağrı azalsa da, müalicə çətinləşir. Boyun və bel yırtıqlarında əzalarda zəiflik, ağrı və hissiyyat itkisi kimi əlamətlərlə yanaşı yırtığın yerləşdiyi nahiyədə də ağrı hiss olunur.

Yırtığın müalicəsi

Müalicə üsulu yırtığın meydana gəldiyi bölgəyə görə dəyişir. Bəzi hallarda idman, fiziki müalicə və dərmanlar tətbiq olunsa da, bu müalicə üsullarına cavab verməyən irəliləmiş yırtıqlarda cərrahiyyə əməliyyatı aparılır. Bu tip ağrılarınız varsa, ən qısa müddətdə mütəxəssis həkimə müraciət etməniz və müayinələrdən keçməniz tövsiyə olunur.

https://www.medicalpark.com.tr/fitik-nedir-belirti-ve-tedavi-yontemleri-nelerdir/hg-69 saytindan tercume