Hepatolentikulyar degenerasiya (Vilson-Konovalov xəstəliyi, hepatosellüllyar distrofiya) – autosom-resessiv tiplə ötürülən, əsasən gənc yaşlarında təzahür edən və orqanizmdə həddindən artıq miqdarda mis yığılması ilə xarakterizə olunan nadir irsi xəstəlikdir.

Xəstələrdə mis qaraciyərdə və beyində, eləcə də böyrəklərdə və buynuz qişada toplanır. Vilson-Konovalov xəstəliyi (XBT-10 üzrə kodu E83.0), uşaqlarda bütün qaraciyər xəstəliklərinin 15-20%-nin səbəbidir.

Xəstəlik qaraciyərin zədələnmə əlamətləri (tez-tez qaraciyərin sirrozu və qaraciyər çatışmazlığı inkişaf edir), neyropsixi pozuntular və bu təzahürlərin birləşməsi ilə özünü göstərir. Buynuz qişanın periferik hissəsində sarı-qəhvəyi həlqənin (Kayzer-Fleyşer həlqəsi) aşkarlanması, Vilson-Konovalov xəstəliyinin patoqnomonik simptomudur.

Xəstəliyin diaqnozu fizikal müayinə, bədəndə mis metabolizminin pozulmasının olduğunu təsdiqləyən laboratoriya müayinələri (qanda seruloplazminin səviyyəsinin azalması, sutka ərzində sidiklə mis ifrazının artması); hepato- və splenomeqaliya, beynin bazal qanqlionlarının degenerasiyasının aşkar olunduğu görüntüləmə metodlarının (USM, KT və MRT) məlumatlarına əsasən qoyulur. Qaraciyərin bioptatlarında misin miqdarının yüksəlməsi aşkar edilir. Xəstə və onun yaxın qohumları genetik müayinədən keçirilir.

Müalicə, orqanizmə misin daxil olmasını məhdudlaşdırmaq və xelatlaşdırıcı maddələrin (D-penisillamin, Trientin) təyin edilməsi sayəsində onun miqdarını azaltmaq istiqamətində yönəldilir.

Epidemiologiya

Son illərdə diaqnozu təsdiq edilmiş Vilson-Konovalov xəstəliyi hallarının sayının artması tendensiyası müşahidə olunur. Xəstəliyin rastgəlinmə tezliyi, orta hesabla hər 1 milyon nəfərə 30 haldır.

Bütün dünyada xəstəlik, hər 35-100 min yeni doğulmuş uşağa 1 nəfər xəstənin düşməsi tezliyi ilə qeyd olunur (artıq 10-30 milyon xəstə mövcuddur); patoloji genin daşınması, halların 0,56%-də qeyd olunur. ABŞ-da bu xəstəliyin aşkar edilməsi tezliyi, hər 30 min əhaliyə 1 nəfər təşkil edir; mutant geninin daşıyıcıları (13-cü xromosomda yerləşib) 1: 90 tezliyi ilə aşkar edilir.

Daha çox xəstələnmə halları, yaxın qohum nikahlarının mövcud olduğu bölgələrdə (İran, Yəmən, İrlandiya), həmçinin Yaponiyada və İtaliyanın Sardiniya adasında müşahidə edilir. Belə ki, Yaponiyada Vilson-Konovalov xəstəliyinə 1:30000 nisbətində rast gəlinir; müqayisə üçün qeyd edək ki, Avstraliyada bu nisbət, 1: 100000 nəfər təşkil edir.

Vilson-Konovalov xəstəliyi həm kişilərdə, həm də qadınlarda eyni dərəcədə rast gəlinir.

Xəstəlik 8-16 yaşlarında təzahür edir, lakin nevroloji simptomlar yalnız 19-20 yaşlarında meydana çıxır. 5 yaşına çatmamış uşaqlarda bu xəstəliyin təzahürləri çox vaxt olmaya bilər, ümumiyyətlə isə xəstəlik bəzən həm 3 yaşa qədər uşaqlarda, həm də 50 yaşını adlamış insanlarda aşkar edilir.

Müalicə edilmədikdə, Vilson-Konovalov xəstəliyi təxminən 30 yaşında qaraciyər, böyrək çatışmazlığı, həmçinin hemorragik ağırlaşmalar nəticəsində ölümcül sonluğa gətirib çıxarır.

Fulminant qaraciyər çatışmazlığı meydana çıxmış xəstələr arasında ölüm göstəricisi 70% təşkil edir. Vilson-Konovalov xəstəliyinin fulminant qaraciyər çatışmazlığının inkişafı ilə gedişi qadınlarda kişilərə nisbətən daha çox müşahidə olunur (4:1 nisbətində).

Klinikası

Vilson-Konovalov xəstəliyi zamanı 2 mərhələni ayırd etmək olar:

• orta hesabla 5-7 il davam edən latent (gizli) mərhələ;
• klinik təzahürlər (qaraciyər, nevroloji) mərhələsi.

Xəstəlik 8-16 yaşlarında özünü göstərir (lakin qaraciyər aminotransferazalarının yüksək səviyyəsi demək olar ki, anadan olandan qeyd olunur). 5 yaşdan kiçik uşaqlarda Vilson-Konovalov xəstəliyinin təzahürləri olmaya da bilər.

Vilson-Konovalov xəstəliyinin ağırlaşmaları

• Qaraciyər sirrozu. Yadda saxlamaq lazımdır ki, Vilson-Konovalov xəstəliyi olan şəxslərin əksəriyyətində qaraciyər funksiyasının dəyişməz göstəricilərinə baxmayaraq sirroz meydana gəlir. Sirroz prosesi tədricən inkişaf edir və irəliləyir. Bununla əlaqədar xəstələrdə kiçik “qaraciyər” əlamətləri: “damar ulduzcuqları”, ovucların eriteması  aşkar olunur. Bundan əlavə, əl və ayaq barmaqlarının “təbil çubuqları” tipində və dırnaqların “saat şüşəsi” tipində deformasiyaları meydana gəlir. Dərinin sarılığı müşahidə edilə bilər. Portal hipertenziya və assit inkişaf etdikdən sonra, qarnın ön divarında dərialtı venaların genişlənməsi (“meduza başı”) aşkar olunur; baldırların ödemi meydana gəlir, mədə-bağırsaq qanaxmaları baş verir.
• Qaraciyər çatışmazlığı. Qaraciyər çatışmazlığının inkişafı zamanı xəstələrdə mədə-bağırsaq qanaxmaları, qaraciyər ensefalopatiyasının əlamətləri (yuxululuq, davranış pozuntuları, xəstəliyin son mərhələsində isə – koma) müşahidə olunur. Fulminant qaraciyər çatışmazlığı olan xəstələr arasında ölüm göstəricisi 70%-dir.
• Digər ağırlaşmalar. Vilson-Konovalov xəstəliyinin digər ağırlaşmalarına nevroloji təzahürlərin: dizartriya, salivasiya, davranış pozulmaları; əzələ distoniyası və atetozun daha da pisləşməsi aiddir. Epileptik tutmalar baş verə bilər.

Vilson-Konovalov xəstəliyi və qaraciyər sirrozu olan qadınlarda nadir hallarda hamiləlik baş verir.

Simptomları

Vilson-Konovalov xəstəliyindən, xəstədə aşağıdakı hallar aşkar edildikdə şübhələnmək olar:

• qaraciyər aminotransferazalarının (AST, ALT) fəallığının yüksəlməsi;
• qaraciyər xəstəliyinin əlamətləri: steatoz, xroniki hepatit, sirroz, qaraciyər çatışmazlığı (fulminant) müşahidə olunur;
• naməlum etiologiyalı nevroloji simptomlar (dizartriya, disfaqiya, xırda motorikanın pozulması, atetoz) müşahidə olunur;
• nevroloji təzahürlər və ya qaraciyərin zədələnmə əlamətləri ilə birlikdə psixi simptomlar (davranış pozuntuları) müşahidə olunur;
• oftalmoloji müayinə zamanı aşkar edilən Kayzer-Fleyşer həlqəsi müşahidə olunur;
• Kumbs sınağının mənfi olduğu halda, qazanılmış hemolitik anemiya müşahidə edilir;
• xəstənin ailə üzvlərində Vilson-Konovalov xəstəliyinin olmasının aşkar edilməsi.

Diaqnostikası

Diaqnozu təsdiqləmək üçün aşağıda sadalanan tədbirlər həyata keçirilir:

• anamnezin toplanması;
• fizikal müayinənin aparılması;
• bədəndə mis metabolizminin pozulmasının mövcudluğunu təsdiqləyən laborator müayinələrin aparılması:
• qan zərdabında seruloplazmin və misin miqdarının təyini;
• sidikdə gündəlik mis ifrazının parametrlərinin qiymətləndirilməsi;
• Kayzer-Fleyşer həlqəsini aşkar etmək üçün oftalmoloqun müayinəsi;
• xəstənin və yaxın qohumlarının genetik müayinəsinin aparılması;
• görüntüləmə metodlarından (USM, KT və MRT) istifadə edərək qarın boşluğu üzvlərinin (dalaq və qaraciyər) və baş beynin müayinəsi;
• zəruri hallarda qaraciyərin biopsiyasının həyata keçirilməsi.

Müalicəsi

Vilson-Konovalov xəstəliyində aparılan müalicəvi tədbirlər orqanizmdəki misin miqdarının azaldılmasına və daxili orqanların fəaliyyətini mühafizə etməyə yönəldilmişdir.

• Pəhriz rejimi (M.İ. Pevznerə görə 5a nömrəli masa).

Mis ilə zəngin məhsullar (paxlalılar, şokolad, qaraciyər, yulaf, yerfındığı, balıq əti) qida rasionundan xaric edilir.

• Dərman müalicəsi.
• Mis ionlarını özünə birləşdirən və orqanizmdən xaric edən preparatlar istifadə olunur (D-penisillamin, Kuprenil və s.).
• Hepatoprotektorlar (Essensiale H, Heptral və s.). Qaraciyər hüceyrələrini misin zəhərli təsirindən qorumaq üçün istifadə olunur.
• Antioksidantlar (Karsil, Leqalon və s.). Daxili orqanlarda biokimyəvi prosesləri normallaşdırır.
• Digər orqan və sistemlər tərəfindən qeyd olunan müxtəlif fəsadların simptomatik müalicəsi: anemiya, endokrin xəstəliklər, nevroloji və psixi pozuntuların müalicəsi. Qeyd etmək lazımdır ki, əsas müalicə vasitəsi olan D-penisillamin və digər tiol birləşmələri ilə aparılan müalicədən sonra 1 il müddətində xəstəliyin simptomları azalmağa doğru gedir, hətta tamamilə yox olur.

Müalicənin məqsədləri qida vasitəsilə misin orqanizmə daxil olmasını və orqanizmdə olan mis ehtiyatlarının azaldılmasıdır

Vilson-Konovalov xəstəliyi olan bütün xəstələrə ömürlük müalicə aparılmalıdır.

https://nevropatologiya.az/2021/09/15/hepatolentikulyar-degenerasiya-vilson-konovalov-x%C9%99st%C9%99liyi/