Tiklər – qısamüddətli əzələ büzülməsindən sonra meydana gələn qəfil, sürətli, təkrarlanan, ritmik olmayan, bastırılmış istər-istəməz və ya yarı könüllü, spontan bərpa, hərəkət (motor tikləri), danışıq və ya səslərdir (fonik tiklər). Tiklər tezliyinə, intensivliyinə, müddətinə və müxtəlifliyinə görə dəyişir. Tiklər müxtəlifliyinə görə motorlu və fonik, mürəkkəbliyinə görə sadə və mürəkkəb tiklər kimi təsnif edilir.

• Sadə motor tiklər yalnız bir əzələ qrupunun büzülməsindən qaynaqlanır. Hərəkətin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq klonik, tonik və ya distonikdir.
• Klonik tiklər - qısa, atış kimi sürətli hərəkətlərdir.
• Tonik tiklər - izometrik sancılardır.
• Distonik tiklər - uzanan anormal duruşlardır. Distonik və ya tonik tiklər “blokada tikləri” kimi təqdim edilə bilər. Tiki bloklamaq davam edən hərəkət və ya danışmanın qəfil dayandırılmasıdır.
• Kompleks motor tikləri - normal motor funksiyasına və ya ifadələrə bənzəyən, lakin yersiz və vaxtından əvvəl meydana gələn koordinasiyalı, ardıcıl hərəkətlərdən ibarətdir. Bu hərəkətlər məqsədsiz hərəkətlər ola bilər və ya məqsədyönlü hərəkətlərə bənzəyə bilər. Bəzən bu tiklər insanın özünə zərər verəcək qədər şiddətli ola bilər.
• Mürəkkəb motor tiklər – məsələn, başdakı bir atma hərəkətindən sonra saç düzəltmək, kamuflyaj məqsədi ilə yalançı könüllü hərəkətlər (parakinesias) ola bilər.

Xəstələrin 80%-i tikdən əvvəl “ilkin hiss” etdiklərini bildirirlər. Ən çox yayılmış məcburiyyət hissinin tik yerinə yetirmək üçün hiss olunduğu bildirilir. Hissləri müəyyənləşdirmək üçün digər çətinliklər narahatlıq və qəzəbdir. Göz qırpmadan əvvəl gözdə yanma hissi, atmadan və ya boyun spazmından əvvəl boyunda gərginlik hissi, əl və ya qolu hərəkətə gətirərkən narahatlıq hissi, burnu gəzdirmədən əvvəl burunda qaşınma və boğazda qıcıqlanma ola bilər.

Bəzi həkim nevroloqıar bütün bu əlamətləri həssas tiklər hesab edirlər. İlkin hisslərə cavab olaraq ortaya çıxan tiklər, özlərini yaxşı hiss edənə qədər davam etdirildikdən sonra bilərəkdən basdırıla bilər. Tiklər bitdikdən sonra xəstə müvəqqəti rahatlama hissi yaşaya bilər. Stress tez-tez həyəcan, cansıxıcılıq, zehni və ya fiziki yorğunluq və tiklərini basdırmağa ehtiyac olmadığı yerlərdə yorğunluq vəziyyətlərində artır. Bu hal zehni konsentrasiya və cazibə ilə azalır.

Tik xəstəliyinin diaqnozu

Tik pozğunluğu diqanozunu qoymaq üçün xüsusi bir bioloji marker olmadığına görə, təcrübəli bir həkim nevroloq xəstəni diqqətlə şikayətlərini dinlədikdən sonra ona diaqnoz qoymalıdır. Ətraflı dinləmə və müayinə zamanı ilk tikin yaşı, tiklərin gedişi, davranış pozğunluqları, ailə tarixi, uşaqlıq inkişaf tarixinə dair suallar verilməlidir. Pediatrik xəstələrdə isə anamnez uşağın ailəsindən götürülür. Tarixdə və müayinədə ikincili tik səbəblərini göstərən atipik tapıntılar və ya ipuclar varsa, lazımi qan və radioloji testlər aparılmalıdır.

Fenomenoloji təsnifat və tiklərdəki nümunələr:

• Motor Tiklər
• Sadə motor tiklər
• Klonik: yanıb-sönmə, burun qanaması, çiyin çəkmə, baş və ya boyun sarsıtmaq
• Distonik: blefarospazm, bloklama tikləri, bruksizm, okulyoloji hərəkətlər, çiyin fırlanması, ağzın uzun müddət açılması, torticollis
• Tonik: qarın boşluğunun tikləri, qol və ya ayaqda əzələlərin atılması
• Kompleks motor tiklərin əlamətləri – baş silkələmək, bədən əymək, toxunmaq, atmaq, vurmaq, tullanmaq, təpikləmək, barmağınızı göstərmək, başqasının hərəkətlərini təqlid etmək (echopraxia), başqasının cinsiyyət orqanlarına toxunmaq (kopropraksi), qulaq diskinezi, gəyirmə, qusma,
• Fonik tiklər
• Sadə fonik tiklərə – Boğaz təmizləmək, nalə çəkmək, əsnəmək, öskürmək, qışqırmaq, üfürmək kimi əlamətlər aiddir.
• Mürəkkəb fonik tiklərə aiddir – Səs təqlidləri, ekolaliya (başqasının cümlələrini təkrarlamaq), pallali (bir sözün son hecası və ya cümlənin son sözünün təkrarlanması), koprolali (ədəbsiz sözlər və ya lənətlər)

Tiklərin etioloji təsnifatı

• Astar
• Sporadik
• Müvəqqəti motor və ya fonik tik (1 il)
• Xroniki motor və ya fonik tik (> 1 il)
• Tourette xəstəliyi (TB)
• Yetkinlik dövründə başlayan tiklər

Tourette pozğunluğunun əlamətləri

• Həm çoxsaylı motor tikləri, həm də xəstəliyin gedişatında müəyyən bir zamanda bir və ya daha çox fonik tik, eyni zamanda mütləq eyni vaxtda olmaması
• Tiklərin tezliyi arta və ya azalda bilər, ancaq ilk başladığından bu yana bir ildən çoxdur.
• 18 yaşından əvvəl başlamışdır.
• Bu pozğunluq bir maddənin (məsələn, kokain) fizioloji təsirlərinə və ya digər sağlamlıq vəziyyətinə (məsələn, Huntington xəstəliyi, postviral ensefalit) aid edilə bilməz.

Xroniki motor və ya fonik tik pozğunluğunun əlamətləri

• Xəstəlik əsnasında tək və ya birdən çox motor və ya fonik tik olmasına baxmayaraq, birlikdə deyillər.
• Tiklərin tezliyi arta və ya azalda bilər, ancaq ilk başlaması bir ildən çoxdur.
• 18 yaşından əvvəl başlamışdır.
• Bu pozğunluq bir maddənin (məsələn, kokain) fizioloji təsirlərinə və ya digər sağlamlıq vəziyyətinə (məsələn, Huntington xəstəliyi, postviral ensefalit) aid edilə bilməz.
• Tourette pozğunluğunun diaqnostik meyarları ilə heç vaxt qarşılanmamışdır.

Müvəqqəti tik pozğunluğunun əlamətləri

• Tək və ya çox motorlu fonik tik
• Tiklər ilk başladıqlarından bu yana bir ildən az davam etdi.
• 18 yaşından əvvəl başlamışdır.
• Bu pozğunluq bir maddənin (məsələn, kokain) fizioloji təsirlərinə və ya digər sağlamlıq vəziyyətinə (məsələn, Huntington xəstəliyi, postviral ensefalit) aid edilə bilməz.
• Tourette pozuqluğu və ya xroniki motor və ya fonik tic bozukluğu üçün diaqnostik meyarlar heç vaxt yerinə yetirilməmişdir.

Tik xəstəliyinin müalicəsi

Hər şeydən əvvəl, hər xəstəyə fərdi yanaşmaq lazımdır. Müalicə xəstənin tiklərinə və psixiatrik problemlərinə görə planlaşdırılmalıdır.

Davranış müalicələri xüsusilə yetkinlərdə, yüngül tiklərdə və dərman müalicəsinə əlavə olaraq istifadə olunur. Tik bozukluklarında, təlimatlar ilk növbədə (Habit Reversal Training, HRT) və “Bilişsel Davranış Müalicəsi” və “Maruz qalma cavabının qarşısının alınması-ERP” proqramlarını tövsiyə edir.

HRT’nin məqsədi tic haqqında məlumatlılığı artırmaq, tikə qarşı alternativ bir motor / fonik cavab inkişaf etdirmək və müalicə motivasiyasını təmin etməkdir.

Tiklər və psixiatrik xəstəliklər dərman müalicəsində ayrıca nəzərə alınmalı və müalicəsi planlaşdırılmalıdır. DEHB, OKB, tik ilə əlaqəli depresif və narahat simptomlar və sosial münasibətləri pozan xüsusiyyətlər ilk növbədə müalicə edilməlidir, çünki bu müalicələr tikləri də azalda bilər.

Dərman müalicəsi, sosial təcridə səbəb olan və ətraf mühit tərəfindən lağa qoyulan və ağrı, yaralanmalara səbəb olan mürəkkəb tiklərə tətbiq edilməlidir.

Sosial funksiyaları pozmayan yüngül və orta dərəcədə müvəqqəti tikləri olanların dərman qəbuluna ehtiyac olmaya bilər. Dərman müalicəsinin gözlənilən təsirlərinə əlavə olaraq müalicəni planlaşdırarkən ilk növbədə mümkün yan təsirlər nəzərə alınmalı və bu məsələlər barədə xəstəyə və yaxınlarına məlumat verilməlidir.

Tik xəstəliklərinin müalicəsində üç cərgəli müalicə yanaşması tövsiyə olunur. Dərmanlar az dozada başlayır və yan təsirlər meydana çıxana qədər təsirli dozaya qədər artır. Heç bir fayda yoxdursa, doz yavaş-yavaş azaldılır və başqa bir dərmana keçir və təsirli doza hələ də yetərli deyilsə, dərmanların birləşməsi tətbiq olunur. İlk sıra dərmanlar yüngül tiklərin müalicəsində istifadə olunur.

https://nevroloq.az/tik-nedir-formalari-elametleri-ve-mualicesi/